SEBI Demat 2.0: ટોકનાઇઝ્ડ બોન્ડ્સમાં રોકાણના ફાયદા અને સંપૂર્ણ માહિતી 2026

ભારતના કોર્પોરેટ બોન્ડ માર્કેટને બ્લોકચેન-આધારિત સેટલમેન્ટનો પ્રથમ અનુભવ મળ્યો છે. ૧૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ, માર્કેટ રેગ્યુલેટર SEBI અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ સંયુક્ત રીતે 'ડિમેટ ૨.૦' (Demat 2.0) લોન્ચ કર્યું. આ એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે જે કોર્પોરેટ બોન્ડને ડિજિટલ ટોકનમાં રૂપાંતરિત કરે છે અને સેન્ટ્રલ બેંકની હોલસેલ ડિજિટલ રૂપી દ્વારા તેનું સેટલમેન્ટ કરે છે. લોન્ચ થયાના થોડા જ દિવસોમાં, ત્રણ કંપનીઓએ આ નવી સિસ્ટમ દ્વારા ₹૧,૦૦૦ કરોડથી વધુનું ભંડોળ એકત્ર કર્યું છે.

જે રોકાણકારો અત્યાર સુધી 'ડિમેટ એકાઉન્ટ'ને માત્ર શેરબજારના સંદર્ભમાં સાંભળતા આવ્યા છે, તેમના માટે બોન્ડ ઇશ્યૂ કરવા, હોલ્ડ કરવા અને તેના પેમેન્ટ મેળવવાની રીતમાં આ એક મોટો અને મહત્વપૂર્ણ બદલાવ છે.

SEBI ડિમેટ ૨.૦ શું છે?

ડિમેટ ૨.૦ કોઈ નવા પ્રકારના બોન્ડ બનાવતું નથી, પરંતુ તે વર્તમાન સિસ્ટમની કામગીરીમાં ફેરફાર કરે છે. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ, કોર્પોરેટ બોન્ડ્સને ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર ટેક્નોલોજી (DLT) નો ઉપયોગ કરીને ડિપોઝિટરીઝ દ્વારા મેન્ટેન કરવામાં આવતા શેરર્ડ લેજર પર 'નેટિવ ડિજિટલ ટોકન્સ' તરીકે રેકોર્ડ કરવામાં આવે છે.

બોન્ડની મૂળભૂત કાયદાકીય લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે કૂપન રેટ, મેચ્યોરિટી, ક્રેડિટ રેટિંગ અને રોકાણકારોના અધિકારો સામાન્ય લિસ્ટેડ બોન્ડ જેવા જ રહે છે. ફેરફાર ફક્ત એટલો જ છે કે માલિકી કેવી રીતે નોંધાય છે અને બોન્ડ ઇશ્યૂ કે સર્વિસિંગ વખતે નાણાંની લેવડ-દેવડ કેવી રીતે થાય છે.

આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ SEBIના રેગ્યુલેટરી સેન્ડબોક્સ હેઠળ ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે, જેનો અર્થ છે કે આ એક નિયંત્રિત પરીક્ષણ છે. આના પરિણામોના આધારે જ ભવિષ્યના વ્યાપક નિયમો નક્કી કરવામાં આવશે.

પ્રથમ સપ્તાહમાં ₹૧,૦૨૫ કરોડનું ફંડ એકત્ર

પાયલોટ પ્રોજેક્ટના આંકડા તેની સફળતા દર્શાવે છે:

• REC Ltd એ ૭ સપ્ટેમ્બરના રોજ પ્રથમ ટોકનવાળા બોન્ડ ઇશ્યૂ કર્યા, જેમાં ૧૮ સંસ્થાકીય રોકાણકારો પાસેથી ₹૫૦૦ કરોડ એકત્ર કર્યા.
• ત્યારબાદ L&T એ ૯ સપ્ટેમ્બરના રોજ ૪ રોકાણકારો પાસેથી ₹૫૦૦ કરોડનું ભંડોળ મેળવ્યું.
• IIFL એ તે જ દિવસે એક જ રોકાણકાર પાસેથી ₹૨૫ કરોડ એકત્ર કર્યા.

આમ, એક અઠવાડિયાથી ઓછા સમયમાં ડિમેટ ૨.૦ હેઠળ કુલ ₹૧,૦૨૫ કરોડનું ઇશ્યુઅન્સ થયું છે — જે અગાઉના અહેવાલો કરતા પણ વધુ સારું શરૂઆત છે.

ઝડપી હકીકત: સામાન્ય રીતે સેટલમેન્ટમાં બે થી ત્રણ કામકાજના દિવસો લાગે છે, જ્યારે ડિમેટ ૨.૦ હેઠળ બોન્ડ અને પેમેન્ટ એકસાથે થતા હોવાથી ઇશ્યુઅર્સ તે જ દિવસે ભંડોળ મેળવી શકે છે.

e-રૂપી સેટલમેન્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે?

ડિમેટ ૨.૦ નું સેટલમેન્ટ RBI ની હોલસેલ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (e₹-W) પર આધારિત છે. આ RBI ના યુનિફાઇડ માર્કેટ ઇન્ટરફેસ દ્વારા ડિપોઝિટરીઝ સાથે જોડાયેલું છે.

પરંપરાગત બોન્ડ ઇશ્યુમાં, બોન્ડનું ટ્રાન્સફર અને રોકડનું ટ્રાન્સફર બે અલગ-અલગ તબક્કે થાય છે, જેમાં સેટલમેન્ટ રિસ્ક રહેલું હોય છે. ડિમેટ ૨.૦ આ બંનેને જોડે છે, જેથી તેને 'એટોમિક સેટલમેન્ટ' કહેવામાં આવે છે.

બોન્ડધારકોની વિગતો અધિકૃત સંસ્થાઓ માટે રિયલ-ટાઇમમાં લેજર પર દેખાય છે અને વ્યાજ કે મેચ્યોરિટીની રકમ સીધી રોકાણકારના ડિજિટલ રૂપી વોલેટમાં જમા થાય છે.

રોકાણકારો હાલમાં ડિમેટ ૨.૦ નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે?

હાલમાં આ સુવિધા ફક્ત સંસ્થાકીય રોકાણકારો માટે મર્યાદિત છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં રિટેલ રોકાણકારો માટે આ પ્રક્રિયા સમજવી જરૂરી છે:

1. એક પાત્ર સંસ્થાકીય રોકાણકાર પોતાની ડિપોઝિટરી (NSDL અથવા CDSL) સાથે ટોકનવાળા બોન્ડની સુવિધા સક્રિય કરાવે છે.

2. રોકાણકાર પાસે ભાગ લેતી બેંક સાથે હોલસેલ ડિજિટલ રૂપી વોલેટ હોવું જરૂરી છે.

3. વર્તમાન બિડિંગ પ્રક્રિયા દ્વારા ટોકનવાળા બોન્ડ માટે બિડ મૂકવામાં આવે છે.

4. ફાળવણી પછી, બોન્ડ ટોકન અને e-રૂપી પેમેન્ટનું સેટલમેન્ટ એકસાથે થાય છે.

5. ત્યારબાદ આ બોન્ડ રોકાણકારના સામાન્ય ડિમેટ એકાઉન્ટમાં દેખાય છે - કોઈ અલગ એકાઉન્ટની જરૂર નથી.

સામાન્ય રોકાણકારો માટે આનો શું અર્થ છે?

હાલમાં ડિમેટ ૨.૦ એક સંસ્થાકીય પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે, તેથી રિટેલ રોકાણકારો સીધા આ બોન્ડ ખરીદી શકતા નથી. પરંતુ જેઓ ફિક્સ્ડ-ઇનકમ રોકાણમાં રસ ધરાવે છે તેમના માટે આ એક મહત્વનો સંકેત છે.

SEBI એ જણાવ્યું છે કે આ પાયલોટ તબક્કાવાર વિસ્તારવામાં આવશે. જો ભવિષ્યમાં રિટેલ રોકાણકારોને આમાં પ્રવેશ મળશે, તો કોર્પોરેટ બોન્ડમાં રોકાણ કરવું શેર ખરીદવા જેટલું જ સરળ અને ઝડપી બની જશે.

જ્યાં સુધી રિટેલ એક્સેસ ન ખુલે, ત્યાં સુધી રોકાણકારો પરંપરાગત ફિક્સ્ડ-ઇનકમ વિકલ્પો માટે FD કેલ્ક્યુલેટરનો ઉપયોગ કરીને વળતરની સરખામણી કરી શકે છે.

આગળ શું થશે?

SEBI એ સંકેત આપ્યો છે કે વધુ ઇશ્યુઅન્સ પાઇપલાઇનમાં છે. આગામી તબક્કામાં સેકન્ડરી માર્કેટ ટ્રેડિંગ અને રિટેલ રોકાણકારો માટે તેને ખોલવાનું આયોજન છે, જોકે તેની કોઈ ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી.

સ્માર્ટ કોન્ટ્રાક્ટ દ્વારા વ્યાજની ચુકવણી અને રિડેમ્પશન જેવી ઓટોમેટેડ પ્રક્રિયાઓ પર પણ કામ ચાલી રહ્યું છે.

મુખ્ય તારણો

• ડિમેટ ૨.૦ એ SEBI-RBI પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે જે DLT નો ઉપયોગ કરીને બોન્ડ ટોકનાઇઝ કરે છે.
• REC, L&T અને IIFL દ્વારા અત્યાર સુધી ₹૧,૦૨૫ કરોડનું ભંડોળ એકત્ર કરવામાં આવ્યું છે.
• સેટલમેન્ટ માટે RBI ના ડિજિટલ રૂપીનો ઉપયોગ થાય છે.
• બોન્ડની કાયદાકીય શરતો - રેટિંગ, કૂપન, મેચ્યોરિટી - યથાવત રહે છે.
• રિટેલ રોકાણકારો માટે એક્સેસ ભવિષ્યના તબક્કામાં આવશે, હાલમાં તે ઉપલબ્ધ નથી.

નિષ્કર્ષ:

ડિમેટ ૨.૦ હજુ પ્રારંભિક તબક્કે છે. જો આ પાયલોટ સફળ રહે છે, તો તે ભારતના આશરે ₹૫૦ લાખ કરોડના કોર્પોરેટ બોન્ડ માર્કેટની કામગીરીને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે છે.

LabhGrow ના માર્કેટ ન્યૂઝ વિભાગમાં અર્થતંત્ર, કંપનીઓ અને સરકારી નીતિઓ અંગેની માહિતી માત્ર માહિતીના હેતુ માટે આપવામાં આવે છે. આને નાણાકીય કે રોકાણ સલાહ માનવી નહીં. કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલાં નિષ્ણાંત સલાહકારની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. LabhGrow કોઈ પણ આર્થિક નુકસાન માટે જવાબદાર રહેશે નહીં.