PM SHRI શાળાઓ 2026: યાદી, પાત્રતા અને સુવિધાઓ

સરકારી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા લાખો બાળકોના વાલીઓ માટે સૌથી મોટી ચિંતા એ જ હોય છે કે શું મારા બાળકને ખાનગી શાળા જેવું જ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળશે? પ્રધાનમંત્રી સ્કૂલ્સ ફોર રાઇઝિંગ ઈન્ડિયા (PM SHRI - પીએમ શ્રી) યોજના આ પ્રશ્નનો કેન્દ્ર સરકારનો જવાબ છે, અને હવે દેશભરની હજારો શાળાઓમાં આ ફેરફાર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યો છે.

7 સપ્ટેમ્બર, 2022 ના રોજ કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલ, પીએમ શ્રી યોજના એક કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના છે. જેનો હેતુ પસંદગીની સરકારી શાળાઓને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 ના વિઝન મુજબ મોડેલ સંસ્થાઓમાં અપગ્રેડ કરવાનો છે. નવી શાળાઓ બનાવવાને બદલે, આ યોજના અસ્તિત્વમાં રહેલી સરકારી અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી શાળાઓને મજબૂત બનાવે છે, જે પહેલેથી જ પાયાની માળખાકીય અને વહીવટી સુવિધાઓ ધરાવે છે.

પીએમ શ્રી (PM SHRI) યોજના શું છે?

PM SHRI એટલે 'પ્રધાનમંત્રી સ્કૂલ્સ ફોર રાઇઝિંગ ઈન્ડિયા'. આ યોજનાનો ધ્યેય 2022-23 થી 2026-27 વચ્ચે ભારતભરમાં 14,500 થી વધુ શાળાઓને મોડેલ સંસ્થાઓ તરીકે વિકસાવવાનો છે. આ શાળાઓ તેમના વિસ્તાર માટે 'લીડ સ્કૂલ' તરીકે કામ કરશે, જે NEP 2020 ના અભિગમો જેવા કે અનુભવજન્ય શિક્ષણ (experiential learning), બહુભાષી શિક્ષણ અને કૌશલ્ય-આધારિત શિક્ષણનું અનુકરણ આસપાસની અન્ય શાળાઓને પણ કરાવશે.

આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ અંદાજે ₹27,360 કરોડ છે, જેમાં પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો ₹18,128 કરોડ છે. મોટાભાગના રાજ્યો માટે ભંડોળ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે 60:40 ના રેશિયોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે, ઉત્તર-પૂર્વ અને હિમાલયના રાજ્યો માટે 90:10 છે, જ્યારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, કેન્દ્રીય વિદ્યાલયો (KVS) અને નવોદય વિદ્યાલયો (NVS) માટે સંપૂર્ણ ખર્ચ કેન્દ્ર સરકાર ભોગવે છે.

યોજનાની વર્તમાન સ્થિતિ

શિક્ષણ મંત્રાલયના ડેટા મુજબ, 2025 ના અંત સુધીમાં 33 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કુલ 13,076 પીએમ શ્રી શાળાઓ સ્થાપવામાં આવી છે. ઉત્તર પ્રદેશ 1,725 શાળાઓ સાથે ટોચ પર છે. પસંદ કરાયેલી કુલ શાળાઓમાંથી 9,373 ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અને 4,003 શહેરી કેન્દ્રોમાં છે, જે ગ્રામીણ સરકારી શિક્ષણને મજબૂત બનાવવાની સ્પષ્ટ કટિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

રાજ્યો સતત આ યાદીમાં નવી શાળાઓ ઉમેરી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાએ તાજેતરમાં યોજના હેઠળ 18 નવી શાળાઓને મંજૂરી આપી છે, જે રાજ્ય સરકારના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવશે, જે અગાઉની 16 શાળાઓ ઉપરાંતની છે જેમને કેન્દ્રીય અનુદાન મળી રહ્યું છે.

શાળાની પાત્રતા કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

પીએમ શ્રી નવી શાળાઓ બનાવતી નથી, પરંતુ અસ્તિત્વમાં રહેલી શાળાઓને અપગ્રેડ કરે છે. સરકારી અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓ જો શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા નિર્ધારિત માળખાકીય, વહીવટી અને કામગીરીના બેન્ચમાર્કને પૂર્ણ કરતી હોય તો તેઓ અરજી કરી શકે છે.

પસંદગી પ્રક્રિયા સાત-તબક્કાની 'ચેલેન્જ મોડ' પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે:

1. રાજ્યનું ઓનબોર્ડિંગ

2. પાત્રતાની ચકાસણી

3. સ્કૂલ ક્વોલિટી એસેસમેન્ટ ફ્રેમવર્ક (SQAF) દ્વારા સ્વ-મૂલ્યાંકન

4. ફિલ્ડ વેરિફિકેશન (સ્થળની ચકાસણી)

5. રાજ્ય સ્તરે ભલામણ

6. કેન્દ્રીય મૂલ્યાંકન

7. અંતિમ મંજૂરી

સામાન્ય રીતે, પ્રતિ બ્લોક બે શાળાઓ — એક પ્રાથમિક અને એક માધ્યમિક અથવા ઉચ્ચતર માધ્યમિક — પસંદ કરવામાં આવે છે. આ પસંદગી પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, રમતનું મેદાન અને બાઉન્ડ્રી વોલ સહિતના લગભગ 60 પોઈન્ટ-આધારિત માપદંડોને આધારે થાય છે.

વિદ્યાર્થીઓને મળતી સુવિધાઓ

પસંદગી થયા પછી, શાળાઓને તેમના સ્તર મુજબ વિવિધ માળખાકીય અને શૈક્ષણિક સંસાધનો સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવે છે:

• નાના વિદ્યાર્થીઓ માટે: બાળ-મૈત્રીપૂર્ણ ફર્નિચર, આઉટડોર રમતના સાધનો અને પ્રારંભિક શિક્ષણના સાધનો જેમ કે 'બાલા' ફીચર અને 'જાદુઈ પિટારા' કિટ્સ
• માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક વિદ્યાર્થીઓ માટે: સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ, ઇન્ટિગ્રેટેડ સાયન્સ લેબ્સ (ભૌતિક, રસાયણ, જીવવિજ્ઞાન), કમ્પ્યુટર/ICT લેબ્સ, સ્કિલ લેબ્સ અને સુસજ્જ રમતગમતની સુવિધાઓ
• તમામ સ્તરે: ગ્રીન કેમ્પસ પહેલ, ડિજિટલ લાઈબ્રેરીઓ અને NEP 2020 ના લક્ષ્યો મુજબ શિક્ષકો માટે વિશેષ તાલીમ

આ યોજના વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે શા માટે મહત્વની છે?

સરકારી શિક્ષણ પર નિર્ભર પરિવારો માટે, પીએમ શ્રી અપગ્રેડનો અર્થ એ છે કે વધારાની ફી ચૂકવ્યા વિના ખાનગી શાળાઓ જેવી જ સુવિધાઓ પ્રાપ્ત કરવી. વિદ્યાર્થીઓને સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ અને કૌશલ્ય-આધારિત શિક્ષણ મળે છે, જ્યારે શિક્ષકો NEP 2020 અભ્યાસક્રમને અસરકારક રીતે પહોંચાડવા માટે વ્યવસ્થિત તાલીમ મેળવે છે.

જે વાલીઓ તેમના બાળકના ભવિષ્યના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે આયોજન કરી રહ્યા છે, તેઓ શિક્ષણના ખર્ચનો અગાઉથી અંદાજ મેળવવા માટે 'એજ્યુકેશન લોન EMI કેલ્ક્યુલેટર' જેવા નાણાકીય સાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

આ યોજના માત્ર 2026-27 સુધી જ છે, ત્યારબાદ એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પ્રાપ્ત કરેલા ધોરણોને સ્વતંત્ર રીતે જાળવી રાખશે. આનાથી જે શાળાઓ હજુ પાઇપલાઇનમાં છે તેમના માટે પીએમ શ્રી સ્ટેટસ મેળવવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.

મુખ્ય મુદ્દાઓ (Key Takeaways)

• પીએમ શ્રીનો હેતુ 2026-27 સુધીમાં NEP 2020 હેઠળ 14,500 થી વધુ સરકારી શાળાઓને અપગ્રેડ કરવાનો છે.
• અત્યાર સુધી 33 રાજ્યો અને UTs માં 13,076 શાળાઓ કાર્યરત થઈ ચૂકી છે.
• ઉત્તર પ્રદેશમાં 1,725 શાળાઓ સાથે સૌથી વધુ સંખ્યા છે.
• શાળાઓને સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ, સાયન્સ લેબ્સ, ડિજિટલ લાઈબ્રેરી અને ગ્રીન કેમ્પસ સુવિધાઓ મળે છે.
• અસ્તિત્વમાં રહેલી શાળાઓને અપગ્રેડ કરવામાં આવે છે - નવી શાળાઓનું નિર્માણ થતું નથી.
• પસંદગી 60 માપદંડોના આધારે સાત-તબક્કાની ચેલેન્જ મોડ પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.

નિષ્કર્ષ

પીએમ શ્રી યોજના સમગ્ર ભારતમાં સરકારી શાળા શિક્ષણને બદલી રહી છે. 13,000 થી વધુ શાળાઓ પહેલેથી જ કાર્યરત હોવાથી અને દર વર્ષે વધુ ઉમેરાતી હોવાથી, જે વાલીઓ ઈચ્છે છે કે તેમનું બાળક પીએમ શ્રી શાળામાં ભણે, તેમણે તેમના રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગના અપડેટ્સ પર નજીકથી નજર રાખવી જોઈએ, કારણ કે આ યોજના 2026-27 ની સમયમર્યાદા તરફ આગળ વધી રહી છે.

વધુ માહિતી માટે -

પીએમ શ્રી શાળાઓ — ભારત કેન્દ્રીય યોજના 2026

> ડિસ્ક્લેમર: LabhGrow પર આપવામાં આવેલી સામગ્રી માત્ર શૈક્ષણિક અને માહિતીના હેતુ માટે છે. અમે SEBI-નોંધાયેલ રોકાણ સલાહકાર નથી. કોઈપણ રોકાણ અથવા નાણાકીય નિર્ણય લેતા પહેલા કૃપા કરીને લાયક નાણાકીય સલાહકારની સલાહ લો. LabhGrow આ માહિતીના ઉપયોગથી થતા કોઈપણ નુકસાન માટે જવાબદાર નથી.